က်န္းမာေရးနဲ႔ေဆးပညာ ေမးလိုတာရွိပါက

ဒီဘေလာ့ခ္ထဲကစာေတြကို တျခားေနရာမွာ ကြ်န္ေတာ့္ခြင့္ျပဳခ်က္မပါဘဲ ကူးယူျပီး မတင္ဘို႔ စည္းကမ္း သတ္မွတ္ထားပါတယ္။

က်န္းမာေရး နဲ႔ ေဆးပညာ ေမးလိုတာရွိပါက
• ျဖစ္တဲ့သူရဲ႕ အသက္၊ က်ား-မ ေျပာပါ။ ေရာဂါလကၡဏာ ၁-၂-၃။ တခုတိုင္းက ဘယ္ေလာက္ ၾကာျပီ။
• လိုအပ္ရင္ က်န္းမာေရးရာဇဝင္၊ ဓါတ္မွန္၊ (အာလ္ထြာေဆာင္း)၊ ေဆးစစ္ခ်က္၊ လိုအပ္ရင္ အိမ္ေထာင္၊ ကေလး၊ ရွိ-မရွိ။ ေနတဲ့တိုင္းျပည္၊ ျမိဳ႕ထည့္ေရးပါ။ လူနာမည္၊ ေနရပ္လိပ္စာအတိအက် ကိစၥမရွိပါ။
• ေဆးနာမည္ေရးရင္ Trade name ကုမၸဏီကေပးတဲ့နာမည္သာမက Generic name ေဆးနာမည္ ထည့္ေရးပါ။
• ေဆးစာ၊ ေဆးစစ္ခ်က္၊ ေဝဒနာေတြကို စကန္လုပ္ျပီးျဖစ္ျဖစ္၊ ဓါတ္ပံုရိုက္လို႔ျဖစ္ျဖစ္ ပို႔ႏိုင္ပါတယ္။ ဓါတ္ပံုကို ခြင့္မယူဘဲ အသံုးမခ်ပါ။
• အိမ္ေထာင္ေရးနဲ႔ လိင္ပိုင္းဆိုင္ရာေမးခြန္းေတြကို Facebook ကေန မေမးပါနဲ႔ မေျဖပါ။ တိုက္ရိုက္သာေမးပါ။
• အီးေမးလ္ အခက္အခဲရွိလို႔ Facebook message မွာျဖစ္ျဖစ္ Chat box မွာျဖစ္ျဖစ္ေရးရင္လဲ အားသလား၊ ေမးလို႔ရလား ေရးမေနဘဲ၊ တခါတည္း ေမးခြန္းသာေရးလိုက္ပါ။
• Facebook Comment ကေနေမးတာ-ေျဖတာ အဆင္မေျပပါ။
စာရွည္ေရးမရပါ။ သူမ်ားေတြကို အေႏွာင့္အယွက္ျဖစ္ႏိုင္ပါတယ္။
• နာမ္စားသံုးတာမွာ ကိုယ္ကိုယ္ကို ‘သား’၊ ‘သမီး’ လို႔ သံုးရင္ ေမးတဲ့သူရဲ႕ သားသမီးလား ထင္မွတ္မွားႏိုင္တာသတိျပဳပါ။
• SMS အေရးအသားမ်ိဳးကို မဖတ္ပါ။ ျမန္မာစကားကို အဂၤလိပ္စာလံုးနဲ႔ေရးတာကို မဖတ္ပါ။
• ဘေလာ့ခ္ နဲ႔ ေဖ့စ္ဘြတ္မွာ အေမး-အေျဖေတြကိုသံုးတဲ့အခါ ေမးတဲ့သူရဲ႕ ကိုယ္ေရး အခ်က္အလက္ေတြ မပါေစရပါ။
• ဖုန္းဆက္ျပီးေမးရင္ Time zone မတူတာေရာ၊ အသံထြက္ လြဲႏိုင္တာေရာေၾကာင့္ အဆင္မေျပပါ။ ကြ်န္ေတာ့္မွာ Viber မရွိပါ။ ေဖ့စ္ဘြတ္ ဖုန္း-ဗီဒီယို အဆင္မေျပပါ။ Skype ကိုေတာ့ ႏိုင္ငံေရးနဲ႔ မိသားစုအတြက္သာသံုးပါတယ္။
drswe01@gmail.com ကို (အီးေမးလ္) ပို႔ပါ။

(ဘေလာ့ခ္) ေတြထဲ ဝင္ဖတ္ဘို႔ အၾကံျပဳပါတယ္။
- http://dts-medicaleducation.blogspot.in/ ေဆးပညာစာမ်ား
- http://yamuna-online-clinic.blogspot.in ယမုန္နာ ေဆးခန္း
- http://my-sayawun-life.blogspot.in/ ဆရာဝန္ဘဝ အမွတ္ရတာေတြ
- http://dts-political-page.blogspot.in/ ႏိုင္ငံေရး စာမ်က္ႏွာ
- http://www.facebook.com/pages/Dr-Tint-Swe/490031307758025?skip_nax_wizard=true ေဖ့စ္ဘြတ္
- https://tintswe.wordpress.com/ Dr. Tint Swe ေဒါက္တာတင့္ေဆြ ေဆးပညာစာမ်ား

Friday, March 18, 2011

Mosquitoes ျခင္မေတြ

17 Mar 11, 22:31
ေတာထဲမွာ ငွက္ရွိရင္ ငွက္ဖ်ားမရွိဘူး၊ လူေနမ်ားရင္ ငွက္ဖ်ားမရွိဘူးဆိုတာ ဟုတ္လား။ ဘယ္ခ်ိန္ကိုက္တဲ့ ျခင္က ငွက္ဖ်ား ျဖစ္လဲ။

မိတ္ေဆြတဦး ရွိဘူးတယ္။ အိႏၵိယေသြးပါတဲ့ ျမန္မာႏိုင္ငံသားမို႔ စကားလံုးတိုင္း ဗမာလို မပီသဘူး။ ေႏြရာသီ ညေနခင္း “ဒီခ်င္းေတြ သိပ္ဆိုးတာဘဲ သတ္ျပစ္မွ” လို႔ သူ႔သားကို ေျပာလိုက္တယ္။ ေနရတာက ခ်င္း ဒုကၡသည္ေတြက အမ်ားစု ျဖစ္ေနတယ္။ ေတာ္ေသးတာက “Good-night ထြန္းကြာ” ဆက္ေျပာပါမွ ျခင္ေဆးနဲ႔ ဆက္ေတြးျပီး၊ ေအာ္ ႕႕႕႕ ျခင္ကို ေျပာတာကိုးလို႔ သိရတယ္။

ျခင္ေကာင္ေတြဟာ Nectar feeders ဝတ္ရည္စုပ္ (အင္းဆက္) ေကာင္ေတြ ျဖစ္တယ္။ အထီးနဲ႔ အမ အေတာ္မတူၾကပါ။ ျခင္မက ပိုျပီး သန္မာတယ္။ ပိုလည္း အသက္ရွည္တယ္။ ျခင္ထီးေတြက ေသြးမစုပ္သေလာက္ ျဖစ္ျပီး၊ အပင္ေတြကိုသာ မွီခိုအသက္ရွင္တယ္။ ကာဗြန္ဒိုင္ေအာက္ဆိုက္၊ စိုုထိုင္းမႈ၊ အပူခ်ိန္၊ (အမိုင္ႏို-အက္စစ္) နဲ႔ ျမင္ႏိုင္စြမ္းကို သံုးျပီး သားေကာင္ (လူေကာင္) ကို ခပ္လွမ္းလွမ္းကေန ေရြးျခယ္ႏိုင္ၾကတယ္။

ျခင္မက ပိုျပီးသန္မာတယ္။ ပိုလည္း အသက္ရွည္တယ္။ သူမ်ား ဒုကၡေပးတယ္။ ျခင္ထီးေတြက ေသြးမစုပ္သေလာက္ ျဖစ္ျပီး၊ အပင္ေတြကိုသာ မွီခိုအသက္ရွင္တယ္။ ကာဗြန္ဒိုင္ေအာက္ဆိုက္၊ ပါတ္ဝန္းက်င္ စိုုထိုင္းမႈ၊ အပူခ်ိန္၊ (အမိုင္ႏို-အက္စစ္) နဲ႔ ျမင္ႏိုင္စြမ္းကို သံုးျပီး သားေကာင္ (လူေကာင္) ကို ခပ္လွမ္းလွမ္းကေန ေရြးျခယ္ႏိုင္ၾကတယ္။

ျခင္အမေတြဟာ ေသြးမစုပ္ဘဲလဲ ရွင္ႏိုင္ေပမဲ့ ဥအတြက္ (ပရိုတင္း) နဲ႔ သံဓါတ္လိုတာမို႔ Blood meal ေသြးစုပ္ၾကတယ္။ ျခင္က ေသြးမစုပ္ခင္ သူ႔တံေတြး Saliva ကို အရင္ထုတ္တယ္။ လူ႔ေသြးဆိုတာ ေသြးေၾကာေတြထဲက ထြက္ရင္ ခဲတယ္။ ျခင္ရဲ႕ တံေတြးက Anticoagulant ေသြးမခဲေစတဲ့ သတၲိပါတယ္။ ဒါ့ေၾကာင့္ ျခင္ရဲ႕ Saliva ကေန ေသြးခဲေစတတ္တဲ့ ေရာဂါေတြကို ကုသဘို႔ ၾကိဳးစားၾကတယ္။

Toxorhynchites ျခင္မ်ိဳးက ေသြးမစုပ္ေပမဲ့ သက္သတ္လြတ္ မဟုတ္ဘူး။ ဇာတ္တူသား စားၾကလို႔ ျခင္ႏွိမ္နင္းေရးမွာ သံုးပါတယ္။

ျခင္ကိုက္ခံရရင္ ေစာေစာပိုင္းမွာ ဘာမွ မခံစားရဘူး။ ဥပမာ ကေလးငယ္ေလးေတြ။ လူ႔ကိုယ္ခႏၶာရဲ႕ Immune system ေရာဂါျပီး-စနစ္ကေန Antibodies (အင္တီေဘာ္ဒီ) ခုခံအားေတြ ထုတ္လာေတာ့မွ နီတာ၊ ယားတာ၊ ေရာင္တာေတြ ျဖစ္လာရတယ္။ တခ်ိဳ႕လူၾကီးေတြ ျခင္ကိုက္တာ Desensitized ျပီးသလိုေနတယ္။ က်ဴးေက်ာ္ရပ္ကြက္ေနသူေတြ ျခင္ေထာင္ မဝယ္ႏိုင္ၾကဘူး။ တခ်ိဳ႕ၾက ဆိုးဆိုးဝါးဝါး ျဖစ္ရတယ္။ Skeeter Syndrome လို႔ ေခၚတယ္။

လူကို ကူးစက္ေစတဲ့ေရာဂါေတြကို ျခင္ကေနသယ္ေပးလို႔ Carriers ဒါမွမဟုတ္ Vectors လို႔ေခၚတယ္။ ျခင္အမ်ိဳးေပါင္း ၃ဝဝဝ ေလာက္ထဲမွာ ၃ မ်ိဳးကေတာ့ လူေတြကို ေသေစေအာင္ ဒုကၡေပးတယ္။
1. Anopheles mosquitoes ျခင္မ်ိဳးကေန Malaria ငွက္ဖ်ားျဖစ္ေစတယ္။ Protozoa (ပရိုတိုဇိုးဝါး) အမ်ိဳးအစားလို႔ ေခၚတယ္။ တခ်ိဳ႕ျခင္ေတြက Filariasis ဆင္ေျခေထာက္ပိုးကို သယ္ေပးတယ္။ Helminthiasis သန္ေကာင္ အမ်ိဳးအစား ထဲမွာ ပါတယ္။ တခ်ိဳ႕က Encephalitis ဦးေႏွာက္ေရာင္ေရာဂါ ရေစတယ္။ Virus (ဗိုင္းရပ္စ္) အမ်ိဳးအစား ျဖစ္တယ္။
2. Aedes mosquitoes ျခင္မ်ိဳးကေန Yellow fever အသားဝါ-အဖ်ားေရာဂါ၊ Chikungunya ဆင္ျဖဴေတာ္-တုပ္ေကြး၊ West Nile virus (အေနာက္ ႏိုင္းလ္) ဗိုင္းရပ္စ္၊ St. Louis encephalitis (စိန္႔-လူးဝစ္) ဦးေႏွာက္ေရာင္ေတြ ျဖစ္ေစတယ္။ Dengue fever (DHF) ေသြးလြန္-တုပ္ေကြးကို Aedes aegypti ျခင္က အမ်ားဆံုးျဖစ္ေစျပီး Aedes albopictus ျခင္ကေနလဲ ျဖစ္တတ္တယ္။ သူ႔ကို Asian tiger mosquito ျခင္ၾကားေခၚတယ္။ ေန႔ခင္းကိုက္ျခင္လို႔ နာမယ္တြင္တယ္။
3. Culex mosquitoes ေတြက Filariasis ဆင္ေျခေထာက္ နဲ႔ West Nile virus (အေနာက္ ႏိုင္းလ္) ဗိုင္းရပ္စ္၊ Japanese encephalitis ဂ်ပန္-ဦးေႏွာက္ေရာင္၊ St. Louis encephalitis (စိန္႔-လူးဝစ္) ဦးေႏွာက္ေရာင္ နဲ႔ Avian malaria (ေအဗီယန္) ၾကက္ငွက္-ငွက္ဖ်ားေရာဂါေတြ ျဖစ္ေစတယ္။

ငွက္ဖ်ားနဲ႔ ေသြးလြန္တုပ္ေကြး ျဖစ္ေစတဲ့ ျခင္အမ်ိဳးေတြ မတူဘူး။ မွတ္လို႔ လြယ္ေအာင္ “ငွက္ဖ်ားျခင္က ေတာသူ၊” “ေသြးလြန္ျခင္က ျမိဳ႕သူ” လို႔ ဆိုျခင္တယ္။ ငွက္ဖ်ား ျခင္မေတြက ေတာေတာင္၊ စိမ္းစမ္းေတြမွာ ေနတာမ်ားတယ္။ ေသြးလြန္တုပ္ေကြး ျခင္မေတြက ျမိဳ႕ေတြမွာ ရွိတာမ်ားတဲ့ ဆိုင္ကယ္-ေမာ္ေတာ္ကား တာယာေဟာင္း၊ ပုံးခြံ၊ ေပပါခြံေတြ၊ ေနရာတိုင္းမွာ ရွိတတ္တဲ့ ေရအိုး၊ ေညာင္ေရအိုးေတြမွာ က်န္ေန-ေအာင္းေနတဲ့ ေရေတြ မွာေနၾကတယ္။

ရိုးရိုးျခင္နဲ႔ ငွက္ဖ်ားျခင္ မတူၾကပါ။ ရိုးရိုးျခင္က နားရင္ သူ႔ကိုယ္နဲ႔ လူ႔ကိုယ္ မ်ဥ္းတေျပးထဲ ရွိတယ္။ ငွက္ဖ်ားျခင္က အျမီး ေထာင္ေနမယ္။ Antenna ဦးမွင္ဟာ Proboscis ႏႈတ္သီးထက္ ရွည္တာက ရိုးရိုးျခင္၊ ဦးမွင္က ႏႈတ္သီးထက္ တိုတာ-ထူတာက ငွက္ဖ်ားျခင္။ ေျမၾကီးနဲ႔ နီးနီးမွာ ပိုကိုက္တယ္။ လူေတြလိုဘဲ ျခင္ေတြမွာ ညာသန္-ဘယ္သန္လဲ ရွိေသးတယ္။

• ေသြးလြန္တုပ္ေကြး ျဖစ္ေစတဲ့ ျခင္မက ဝီရိယေကာင္းၾကတယ္။ အမ်ားအားျဖင့္ မနက္မလင္း-တလင္း ကိုက္တာ မ်ားတယ္။ မ-သဘာဝ ညၾကရင္ အိမ္တြင္းပံုးေနတယ္။
• ငွက္ဖ်ားျဖစ္ေစတဲ့ ျခင္အမ်ားစုဟာ Active at dusk or dawn လင္းအားၾကီးနဲ႔ ညေနခင္းကိုက္ Crepuscular နဲ႔ Active at night ညကိုက္ Nocturnal မ်ိဳးေတြ ျဖစ္ၾကတယ္။
• သိပ္ပူခ်ိန္မွာ ျခင္ေတြက ေအးတဲ့ေနရာေတြသြား နားေနေလ့ရွိတယ္။ မကုိက္ဘဲ ေနတာေတာ့ မဟုတ္ပါ။
• ငွက္ဖ်ားျဖစ္ေစတဲ့ Anopheles mosquitoes ျခင္ေတြက အခန္းေအာင္း Endophagic အမ်ိဳး နဲ႔ အခန္းျပင္ Exophagic အမ်ိဳးေတြ ရွိတယ္။
• လူကို ကိုက္ျပီး (ေသြးစုပ္) ျပီးရင္ တခ်ိဳ႕ျခင္ေတြက Rest indoors (Endophilic) အခန္းေအာင္းၾကတယ္။ တခ်ိဳ႕ကလဲ Rest outdoors (Exophilic) အျပင္မွာ ေနၾကတယ္။
• ဒါ့ေၾကာင့္ ျခင္ႏွိမ္နင္းရာမွာ နည္းအတူတူ မရဘူး။
o Nocturnal Endophagic Anopheles mosquitoes ညကိုက္-အခန္းေအာင္ျခင္ကို ကာကြယ္ဘို႔ Insecticide-treated bed nets (ITNs) ျခင္ေဆးသံုး-ျခင္ေထာင္ သံုးရမယ္။ အိမ္ေဆာက္တာမွာ Window screens ျခင္ဇကာ တပ္ရမယ္။ အခန္းထဲကို Indoor spraying of residual insecticides ေဆးျဖန္းႏိုင္တယ္။
o Exophilic vectors အမ်ိဳးအစားျခင္ေတြ ႏွိမ္နင္းဘို႔ Breeding sites ျခင္ေပါက္ဖြါးရာကို အာရံုစိုက္ရတယ္။

လူကိုကိုက္တဲ့ျခင္ Anthropophilic နဲ႔ တိရစၧာန္ကိုက္ျခင္ Zoophilic ဆိုျပီးရွိတယ္။ ငွက္ဖ်ားျခင္ အမ်ားဆံုးက လူကို ကိုက္တဲ့ အမ်ိဳးအစား ျဖစ္ျပီး၊ ေရာဂါအမ်ားစုဟာ အရြယ္ေရာက္-ျခင္မေတြ ျဖစ္ပါတယ္။

Dr. တင့္ေဆြ
၁၈-၃-၂ဝ၁၁